Relacja: Konferencja Naukowa „Aksjologia prawa międzynarodowego w rzeczywistości polityki i stosunków międzynarodowych”
Czy wartości, na których opiera się prawo międzynarodowe, rzeczywiście wyznaczają granice działania państw? Co dzieje się z nimi w obliczu konfliktów zbrojnych, rywalizacji mocarstw i polityki prowadzonej z pozycji siły? Czy coraz częstsze naruszenia norm międzynarodowych świadczą o kryzysie samego prawa, czy przede wszystkim o konieczności skuteczniejszej obrony jego zasad? Pytania te znalazły się w centrum konferencji naukowej „Aksjologia prawa międzynarodowego w rzeczywistości polityki i stosunków międzynarodowych”, która odbyła się 8 października 2026 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego z inicjatywy Dziekana WPiA UG dr. hab. Wojciecha Zalewskiego, prof. UG.
Konferencję zorganizowały Katedra Prawa Międzynarodowego Publicznego WPiA UG oraz Instytut Politologii UG. Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli czołowych polskich ośrodków akademickich i badawczych, tworząc przestrzeń do interdyscyplinarnej debaty nad relacjami między prawem, wartościami i polityką międzynarodową oraz łącząc perspektywy nauk prawnych, nauk o polityce, stosunków międzynarodowych i historii.
Uroczystego otwarcia dokonali dr hab. Marcin Michał Wiszowaty, prof. UG, Prodziekan WPiA UG ds. Współpracy Międzynarodowej i Rozwoju, reprezentujący Dziekana Wydziału, dr hab. Arkadiusz Modrzejewski, prof. UG, Dyrektor Instytutu Politologii UG, oraz dr hab. Adam Wiśniewski, prof. UG, Kierownik Katedry Prawa Międzynarodowego Publicznego WPiA UG.
Dr hab. Marcin Michał Wiszowaty, prof. UG, zwrócił uwagę m.in. na zasadnicze napięcie między tytułowymi: 'aksjologią' prawa międzynarodowego a 'rzeczywistością' polityki: rzeczywiste znaczenie wartości ujawnia się bowiem dopiero wówczas, gdy zostają skonfrontowane z interesem państwa, bezpieczeństwem, wojną i siłą. Odwołując się do dwóch odmiennych doświadczeń Gdańska – bezsilności gwarancji prawa międzynarodowego wobec agresji w 1939 r. oraz znaczenia Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dla postulatów Sierpnia 1980 – postawił pytanie, czy wartości rzeczywiście są zdolne ograniczać politykę i stosowanie siły, czy też bywają wykorzystywane do ich uzasadniania.
Dr hab. Arkadiusz Modrzejewski, prof. UG, podkreślił m.in. szczególną aktualność dyskusji o aksjologii prawa międzynarodowego w obecnej sytuacji międzynarodowej, w której wartości i normy prawne są nieustannie konfrontowane z polityką i stosowaniem siły. Zwrócił również uwagę na interdyscyplinarny charakter konferencji, łączącej perspektywę prawników i politologów z dorobkiem badaczy stosunków międzynarodowych - odrębnej dyscypliny nauk społecznych - których udział pozwolił poszerzyć i pogłębić debatę.
Dr hab. Adam Wiśniewski, prof. UG, przypomniał m.in. że dokładnie w dniu konferencji przypadała setna rocznica urodzin prof. dr. hab. Krzysztofa Skubiszewskiego (1926–2010), wybitnego polskiego prawnika internacjonalisty, ministra spraw zagranicznych RP w latach 1989–1993 i jednego z głównych architektów polskiej polityki zagranicznej po przełomie ustrojowym. Postać uczonego, który łączył naukę prawa międzynarodowego z praktyką dyplomatyczną, stanowiła szczególnie trafny punkt odniesienia dla problematyki konferencji.
Prof. Adam Wiśniewski odniósł się również do formułowanych współcześnie ocen o kryzysie czy wręcz bezsilności prawa międzynarodowego wobec dramatycznych wydarzeń i powtarzających się przypadków naruszania jego norm. Podkreślił, że nie powinny one prowadzić do ogłaszania końca prawa międzynarodowego. Przeciwnie, powinny skłaniać do tym bardziej konsekwentnego domagania się jego przestrzegania, jednoznacznego wskazywania naruszeń i przeciwstawiania się im. Podejmująca te problemy otwarta debata naukowa, taka jak gdańska konferencja, jest jednym ze sposobów służących temu celowi.
Gościem specjalnym konferencji był prof. dr hab. Lech Garlicki, jeden z najwybitniejszych polskich konstytucjonalistów, były sędzia Trybunału Konstytucyjnego oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, doktor honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego. Podczas otwarcia konferencji dr hab. Marcin Michał Wiszowaty, prof. UG, w imieniu społeczności Wydziału złożył Profesorowi najlepsze życzenia z okazji osiemdziesiątych urodzin, które obchodził kilka tygodni wcześniej.
Pierwszy, inauguracyjny panel dyskusyjny, moderowany przez dr Margot Stańczyk-Minkiewicz, prof. UG, zgromadził trzech uznanych uczonych reprezentujących różne perspektywy badawcze. Obok prof. dr. hab. Lecha Garlickiego uczestniczyli w nim prof. dr hab. Edward Haliżak z Uniwersytetu Warszawskiego, jeden z czołowych polskich badaczy stosunków międzynarodowych, oraz dr hab. Kamil Zajączkowski, prof. UW, badacz stosunków międzynarodowych, integracji europejskiej i polityki zagranicznej Unii Europejskiej.
W kolejnych panelach eksperckich wystąpili uznani przedstawiciele nauki reprezentujący czołowe polskie ośrodki akademickie i badawcze. Wśród nich znaleźli się m.in. prof. dr hab. Anna Wyrozumska z Uniwersytetu Łódzkiego, prof. dr hab. Roman Kwiecień z Uniwersytetu Jagiellońskiego, prof. dr hab. Waldemar Łazuga z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, dr hab. Karolina Wierczyńska, prof. INP PAN, z Instytutu Nauk Prawnych PAN oraz dr hab. Patrycja Grzebyk, prof. UW, z Uniwersytetu Warszawskiego.
Podejmowana problematyka obejmowała zarówno fundamentalne zagadnienia zasad i wartości prawa międzynarodowego oraz ich relacji z power politics, jak i kwestie geopolityki, międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości, użycia siły, bezpieczeństwa, praw człowieka i odpowiedzialności za zbrodnie międzynarodowe.
Program konferencji obejmował cztery panele eksperckie oraz pięć paneli referatowych młodych badaczy, odbywających się w dwóch równoległych cyklach. W drugim z nich młodzi naukowcy, doktoranci i studenci z Uniwersytetu Gdańskiego oraz innych ośrodków akademickich podejmowali zarówno fundamentalne problemy prawa międzynarodowego, jak i zagadnienia bezpośrednio związane ze współczesnymi konfliktami i przemianami stosunków międzynarodowych.
Dyskutowano m.in. o zakazie użycia siły i prawie państwa do samoobrony, aktach państwowej dywersji i sabotażu, zasadzie nieinterwencji, odpowiedzialności za zbrodnie międzynarodowe i ekobójstwo, europejskim systemie ochrony praw człowieka, relacjach między ochroną środowiska, prawami ludności rdzennej i interesem gospodarczym, a także o napięciu między uniwersalizmem praw człowieka a pluralizmem wartości. Przedmiotem wystąpień były również prawa kobiet w Afganistanie, prawo narodów do samostanowienia, międzynarodowa polityka klimatyczna i energetyczna oraz aksjologiczne różnice między zachodnimi standardami międzynarodowymi a tradycją konfucjańską.
W panelach młodych badaczy uczestniczyli przedstawiciele Uniwersytetu Gdańskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu SWPS oraz Politechniki Gdańskiej. Ich udział pozwolił zestawić doświadczenie uznanych uczonych z perspektywą młodego pokolenia badaczy oraz rozszerzyć debatę poza granice poszczególnych dyscyplin i środowisk akademickich.
Konferencja pokazała, jak wiele wymiarów ma współcześnie pytanie o aksjologię prawa międzynarodowego. Wojny, konflikty interesów, rywalizacja mocarstw i naruszenia podstawowych norm każą pytać nie tylko o treść i hierarchię wartości, na których opiera się porządek międzynarodowy, ale przede wszystkim o ich znaczenie w rzeczywistości politycznej. Interdyscyplinarna formuła spotkania pozwoliła skonfrontować w tej debacie perspektywę prawa z perspektywą nauk o polityce, stosunków międzynarodowych i historii.
Dziękujemy wszystkim Gościom, Prelegentkom i Prelegentom, moderatorom oraz uczestnikom konferencji za przyjęcie zaproszenia, interesujące wystąpienia i inspirującą dyskusję. Szczególne podziękowania kierujemy do osób zaangażowanych w przygotowanie i organizację wydarzenia.
